?

Log in

http://zviazda.by/2013/09/14611.html

Помнікі тваёй краіны

Навошта гарадам патрэбны помнікі выдатных асоб

Час ідзе. А помнікаў выдатным дзеячам Беларусі на вуліцах Мінска больш не становіцца… У гасцей, турыстаў, бізнесменаў складваецца, магчыма, памылковае уражанне, што Беларусь не толькі не мае адметных асоб, але і ўвогуле не мае сваёй уласнай гісторыі. Гэта, між іншым, адбіваецца і на іх стаўленні да беларусаў у свеце. Як бы вы паставіліся да чалавека, які не шануе памяці сваіх продкаў, не цікавіцца гісторыяй і культурай сваёй краіны, не можа з захапленнем распавесці пра нейкіх знакавых асоб сваёй краіны? Калі вы маеце нейкія духоўныя патрэбы, вышэйшыя, чым стандартны набор турыста — бар, праменад, гатэль — то такі суразмоўца не выкліча ў вас асаблівага захаплення.

Некалі Зміцер Санько, галоўны рэдактар кніжнай серыі «Нашы славутыя землякі», у артыкуле «На прэстыжных месцах» («Культура», № 29 / 897 за 2009-07-18) пісаў: «Зразумела, што ў перспектыве ў Мінску мусяць паўстаць таксама помнікі каралю Міндоўгу, вялікім князям Вітаўту і Жыгімонту Старому, найвышэйшым гетманам Канстанціну Астрожскаму і Яну Каралю Хадкевічу, канцлерам Астафею Валовічу і Льву Сапегу, дзяржаўным дзеячам Тадэвушу Рэйтану і…». Тут варта спыніцца.



Тадэвуш Рэйтан

Можна заўважыць, што апошнім часам імя нацыянальнага героя Беларусі, дэпутата Сейма Рэчы Паспалітай ад Навагрудскага ваяводства ВКЛ Тадэвуша Рэйтана, які імкнуўся сарваць Сейм і не дапусціць першага падзелу дзяржавы, паступова ўсё больш і больш прамалёўваецца на белым муры. Але да кардынальных зрухаў справа яшчэ не дайшла. Бо фактычна мы яшчэ толькі вырваліся з пялюшак бяспамяцтва…
І таму, зачапіўшыся за словы спадара Санько, як за поручні, мы можам ушанаваць годнага чалавека, шчырага патрыёта нашай зямлі Тадэвуша Рэйтана, як таго патрабуе гістарычная справядлівасць. І не толькі ў сталіцы краіны, але і ў Наваградку, Ляхавічах і, можа, у самой Грушаўцы, дзе знаходзіцца родавае котлішча Рэйтанаў і якая ўжо шмат гадоў патрабуе неадкладнага клопату.

Стаяў помнік…

Як вядома, помнік Тадэвушу Рэйтану ў Грушаўцы ўжо стаяў, 150 гадоў таму. Праўда, нядоўга…
У 1824 годзе ў Грушаўцы нарадзіўся хлопчык, які пры хрышчэнні атрымаў імя Стэфан Міхал Ян. Бацькам яго быў Дамінік Рэйтан (пляменнік Тадэвуша), падпалкоўнік напалеонаўскіх войскаў. Пакуль што пра лёс Стэфана вядома не шмат. Але гэта пытанне часу. Нас цяпер цікавіць перш за ўсё тое, што недзе напрыканцы 1850-х гг. Стэфан (мажліва, у год, калі нарадзіўся ягоны сын Юзаф Пётр Павал (1857), апошні з роду) замовіў скульптару Тэадору Закрэўскаму бюст Тадэвуша Рэйтана. Іншым — велічную каплічку-вежку. Амаль усе, хто згадваў помнік у сваіх артыкулах, пісалі, што ён некаторы час, магчыма, з 1860 г., стаяў у Грушаўцы, непадалёк ад старога сядзібнага будынка. Але напярэдадні паўстання Кастуся Каліноўскага ў 1863 г. быў дэмантаваны, запакаваны ў скрыню і схаваны да лепшых часоў.
Стэфан у 1863 г. памёр. Было яму на той момант усяго 39-40 гадоў. Імя яго не згадваецца сярод тых, хто браў удзел у паўстанні, і нібыта не было з боку ўлады да Рэйтанаў прэтэнзій. Дык што здарылася? Быў ён паранены падчас нейкага невядомага бою поруч з Каліноўскім ці… памёр сваёй смерцю? Загадка. Але тое, што быў ён, як і ўсе Рэйтаны, патрыётам, не падлягае сумневу, інакш не наважыўся б замаўляць і ўсталёўваць у гонар свайго дзеда помнік. Таму, мажліва, калі памёр гаспадар, а на гаспадарцы застаўся ягоны сын, якому на той момант было 6-7 гадоў, помнік схавалі, каб не выклікаць залішняй увагі.
Але дзе ў той момант знаходзілася замоўленая Стэфанам прыгожая літая гатычная вежка вышынёй 10 метраў? Пра тое, што яна дайшла да Грушаўкі, што ў Грушаўцы стаяў помнік у поўным камплекце (як цяпер у Кракаве на Платанах), аўтары не згадваюць.
Нам ізноў пашанцавала. Не так даўно быў адшуканы артыкул з газеты 1864 г., у якім аўтар з захапленнем апісвае менавіта тую каласальных памераў вежку, якую любы ахвотны можа паспець паглядзець на фабрыцы РР. Еvаns, Lіlрор і Rаu (Варшава) перад адпраўкай яе ў Грушаўку. Аўтарам плана названы вядомы архітэктар Марконі. Яго ажыццявіў малады, але вядомы ў мастацкім асяродку будаўнік Хайнрых.
Гэтыя звесткі выклікаюць новыя пытанні. Ці была выслана вежка ў Грушаўку? Калі адказ станоўчы, ці злучылі ўсё ж такі на радзіме Тадэвуша бюст і вежку, як было прадугледжана праектам? Ці яе так і не адаслалі, а прыхавалі ў Варшаве? Думаю, калі распачаліся рэпрэсіі супраць паўстанцаў, калі жандары Мураўёва спрэс заставілі краіну шыбеніцамі, было зусім не да вежак ды помнікаў… Нават пробліскі патрыятызму людзі тушылі, каб хоць іх дзеці выжылі. Таму, верагодней за ўсё, вежка засталася ў Польшчы. Бюст схавалі на Літве (у Грушаўцы). Падзел адбыўся…
Праз 25 гадоў, калі апошні нашчадак мальтыйскага рыцара Яна, апошні носьбіт прозвішча Рэйтан пасталеў, калі ўлягліся жарсці, ён адшукаў добра схаваны бюст і вырашыў перадаць яго туды, дзе волі было трохі болей, дзе да таго захоўвалася велічная каплічка, якая важыла каля 6 тон. Таму Юзаф перадае бюст Тадэвуша недзе ў 1888 годзе Кракаўскаму магістрату. У
1889 г. помнік быў сабраны цалкам і ўсталяваны на скрыжаванні вуліц Баштовай, Дунаеўскага і Гарбарскай. Дакладнай датай афіцыйнага адкрыцця лічыцца чэрвень 1890 г. Устаноўка помніка не выклікала вялікага пярэпалаху, але пачуліся галасы крытыкаў, якім не спадабаўся занадта строгі выгляд вежкі, больш падобны да магільных каплічак.
Помнік выстаяў і Першую сусветную вайну, і Другую. Немцаў ён не зацікавіў. Але калі ўзімку 1946 г. моцны парыў ветру і магутная снегавая навала пашкодзілі яго, камуністычныя ўлады скарысталіся зручным момантам і прынялі помнік у сховішча.



Паляк? Не, ліцвін-беларус!

У 2007 г., на 750-ю гадавіну горада, Кракаў зноў убачыў помнік Тадэвушу Рэйтану. Праўда, гэта ўжо была копія, прычым наўмысна зробленая недакладнай. Недакладнасць тычыцца некаторых дэталяў бюста. Вежку аднавілі па ўзоры надмагілля Станіслава Лілпопа. Арыгінал бюста пасля рэстаўрацыі працягвае знаходзіцца ў Кракаўскім Нацыянальным музеі. Верагодна, там жа можна адшукаць і ўнікальную дакументацыю, старыя фотаздымкі, звязаныя з гісторыяй стварэння помніка.
На жаль, быўшы ў Кракаве, мне не пашанцавала паглядзець на гэты велічны помнік нашаму суайчынніку, беларусу Рэйтану, які стаў культавай асобай у Польшчы, імя якога ведае кожны школьнік… Праўда, гэты школьнік ніколі, напэўна, не чуў з вуснаў настаўнікаў, што Рэйтан — ліцвін-беларус… Там ён — паляк.

Разбурэнне міфаў

Але вернемся да помніка. Ёсць на ім надпіс, які распавядае, калі ён быў усталяваны і каму прысвечаны. Усё добра, нават выдатна, за выключэннем аднаго. На помніку пазначаны год нараджэння — 1746. Гэта яшчэ не самы «страшны» варыянт, бо Генрык Грабоўскі (далёкі сваяк Рэйтанаў) паставіў у родавай капліцы мармуровую пліту ў гонар Тадэвуша з зусім фантастычнай лічбай — 1752 г. Цяжка сабе ўявіць, як у такой важнай справе, шмат разоў апісанай у розных даведніках, была дапушчана такая грубая памылка, якую паўтарылі і тыя, хто паставіў у 1993 г. каля грушаўскай капліцы памятны валун (1746), дадаўшы ад сябе, што Рэйтан бараніў «Рэч Паспаліту Польшчу»…
Агульнапрызнанай датай нараджэння Тадэвуша лічыцца 20 жніўня 1742 г. Месца нараджэння — Грушаўка. Прыйшоў час абвергнуць і гэты міф. Тадэвуш Рэйтан нарадзіўся задоўга да 20 жніўня, бо першы раз яго імя сустракаецца ў дакументах 20 ліпеня 1742 г. у сувязі з давяршэннем працэдуры хрышчэння. Часам паміж нараджэннем, першым хрышчэннем з адной вады і давяршэннем праходзіла некалькі месяцаў ці нават год. На падставе іншага дакумента можна зрабіць выснову, што нарадзіўся Тадэвуш у 1741 г. І, верагодней за ўсё, у Мінску, адкуль была яго маці, Тэрэза Валадковіч.

Магчымасць ушанавання

Мы маем нацыянальнага героя, вартага ўшанавання. Ведаем, што ён кроўна звязаны не толькі з Беларуссю, але і з Мінскам. Мы ведаем, што захаваўся помнік, які быў замоўлены на грошы грушаўскіх Рэйтанаў, які некалькі гадоў упрыгожваў сядзібны парк. Магчыма, варта было б распачаць перамовы з польскім бокам, каб на некаторы час узяць яго на дэпазіт, правезці па гарадах Беларусі і дамовіцца, каб нашы скульптары зрабілі з яго копію. Якую, у сваю чаргу, можна было б усталяваць недзе ў цэнтры Мінска, дзе і належыць быць ушанаваным герою такога рангу!

Зміцер ЮРКЕВІЧ, арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтана
План правядзення мерапрыемства 18 жніўня 2013г.
Частка першая
12:00 – 15:00
раённае свята
“З крыніц спрадвечных”
(праграма, удзельнікі….)

Частка другая
15:00 - ..
фэстываль эксперыментальнага мастацтва ДАХ
“Тадэвуш Рэйтэн. Імя выкрэсленае з гісторыі”
1. Урачыстае адкрыццё – прамовы.
2. Паказ перформансаў: Юрась Барысевіч, тэатр “EYE”, экзарцыстычны “GESAMTKUNSTWERK”.
3. Выступ літаратараў: Зьміцер Вішнеў, Віктар Шніп , Ілля Сін, Юрась Барысевіч, Ярыла Пшанічны, анаід Агаджанава (Україна) і іншыя.
4. Канцэрт: хор “Амафор” (Рудніцкага СДК), BREVIS, Віктар Сямашка, Раман Яраш, Кабы-Кабы (Баранавічы), ZARTIPO, NOIR MASKI PROJECT «?!», PLANET N, PAVEL AMBIONT, ROOMDARK, VESICATORIA,ACID, L.BEAT, AUDIOCAN, DRUG, DEN KUKSA, COOPER ды іншыя.
Мажліва: Аляксей Жбанаў (праэкт “Песні філаматаў і філарэтаў”)
5. Паказ відэа-стужак маладых беларускіх рэжысераў.
Адкрыцьцё мастацкай выставы па выніках плянэра - 12:00

Удзел ў фэстывале ДАХ бярэ дэлегацыя сядзібы-музэя “Пружанскі палацык”, прадстаўнікі берлінскага арт-хаўза “Тахелес”.


=====================================
ПАМЯТКА ТЫМ, ХТО НАДУМАЎ ЕХАЦЬ У ГРУШАЎКУ.
1. Абявязкова трэба мець:

- пашпарт;

- аптэчку !!;

- намёт-спальнік-“пенку”;

- запас прадуктаў харчаваньня;
- лыжку, відэлец, нож, талерку, кубак. Пажадана прыхапіць і ёмістасць для гатоўкі
ежы і гарбаты.
- ліхтар;
- музычны інструмент, фарбы, вершы.. )

2. Табар будзе знаходзіцца побач з сядзібай роду Рэйтэнаў, якая з’яўляецца помнікам гісторыі і культуры нашай Бацькаўшчыны. Таму, звяртаемся да табарытаў – калі ласка, стаўцеся з пашанаю да гэтага месца!

3. Катэгарычна забараняецца:

- Ужываць наркатычныя рэчывы !
- Злоўжываць алкаголем!
- Паліць побач з сядзібнымі пабудовамі!
- Разкладаць вогнішчы, акрамя адмыслова прызначаных месцаў!
Вялікая прозьба:
Да мясцовых жыхароў просім ставіцца з пашанаю!!

Нагадваю, што пад час летніку плануецца барацьба са сьмецьцем, якое пакінулі ШМАТЛІКІЯ “папярэднікі”; рашучы наступ на хмызьняк, які , як “ненажэрны вораг” атачае сядзібу з усіх бакоў; кансервацыйны працы на патрабуючых таго будынках.
Мастакі і мастачкі, фота-графы і фота-графіні ў выбары тэмаў не абмяжоўваюцца, але , пажадана, каб вынікі творчага працэсу мелі сувязь з унутраным або знешнім мірам гэтых мясьцінаў.
Быццам бы …
Зьміцер Юркевіч
Пракураторыя фэстывалю ДАХ
Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтэна
Тэл. для даведак: +375 33 3757250
Прайшлі годы... вяртаюсь..)
XXI_ (1)

Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтэна
www.facebook.com/pages/Арт-суполка-імя-Тадэвуша-Рэйтэна/562381497125815
vk.com/club52677453

Tacheles. Aposhnija padzei...

Берлін. Высяленне беларускага мастака Аляксандра Родзіна (7.12.2011) прывяло да канфіскацыі яго прац.
Прадстаўнік фракцыі культурнай платформы пры парламенце СВДП Райнэр паведамляе:
Зноў як і ў 90-я гады альтэрнатыўны культурны цэнтар Тахелес на першых загалоўках.
Гэта культурны цэнтар сталіцы з трывалай рэпутацыяй. У гэты момант ен павінен быць «ачышчаны», бо набліжаецца аўкцыён. Некаторыя ужо з'ехалі, але іншыя яшчэ засталіся. Мэтады, якімі праводзіцца гэтая акцыя, выклікаюць непакой. Гэта недапушчальна, каб працы мастака былі незаконна канфіскаваны і ён быў выгнаны са сваёй майстэрні, як гэта здарылася ў выпадку з беларускім мастаком Аляксандрам Родзіным.
Мастак павінен адчуваць сябе прынятым як дома, не залежна ад яго паходжання. Я чакаю адказа на гэтае пытанне ад сенатара па культуры.
Краіна павінна выкупіць будынак Тахелес каб ён працягваў працаваць як культурны цэнтар у выглядзе фундацыі. Гэта было б добрым вырашэннем.

SOLIDARITÄT MIT ALEXANDER RODIN
http://kritikdesign.blogspot.com/2011/12/blog-post_22.html
АСТРА-ДАХ-15 “КОЛЫ ВЫЗНАННЯ

23-25 верасня 2011г. Кунстхаўз “ТАХЕЛЕС”,Берлін

Завадатары-пракуратары
Зміцер Юркевіч http://www.facebook.com/profile.php?id=1300044590
Алесь Родзін http://www.facebook.com/profile.php?id=100000975910001&ref=ffa
===========
гукі:

ZORKA
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/ritual-dub-alta-...
-------------------------
NOIZOV KOV4EG
http://www.lastfm.ru/music/Noizov+Kov4eg
-------------------------
KRITCHEV vs BAN
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/kritchev-vs-ban....
----------------------
SэSH
http://1707001040101.promodj.ru/tracks/1985452/SeSH_...
----------------------
RADIOKOALA
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/radiokoala.html
-----------------------
ROOMDARK
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/roomdark-karaoke...
-----------------------
project_may b
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/project__may_b.html
-----------------------
GRIND OUT
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/grind-out.html
-----------------------
TALSTOU
http://www.lastfm.ru/group/Belorussian+Noise/forum/1...
------------------------
LENA LECTRA
http://www.myspace.com/lectradj
-----------------------
AORTHA
http://www.myspace.com/aortah
------------------------
"Andrei Solaris"
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/avsense.html
http://www.facebook.com/pages/Sense-Solaris/12076454...
http://www.facebook.com/pages/Avsense/171100612929240
http://www.facebook.com/pages/Avet/174480735917286
------------------------
RAW N^D
http://www.archive.org/details/RawND
------------------------
VESICATORIA
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/vesicatoria.htm
+
DECONSTRUCT MACHINE
------------------------
PLANET N
http://www.lastfm.ru/music/Planet+N/+albums
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/stereo-n.html
------------------------
Masque Noire
ММХ
http://vkontakte.ru/happymmx.
------------------------
TUNE CRUSHERS
http://tunecrashers.promodj.ru/
-------------------------------
?!
http://soundcloud.com/art-project
http://tranex.promodj.ru/

------------------------------
SIDEWALK
http://soundcloud.com/elektroshokbreakslabel/sets/es...
----------------------------
InsumthinМАGMA
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/insumthinmagma.html
-----------------------------
ZARTIPO
http://www.soundclick.com/ZARTIPO
http://www.youtube.com/user/ZARTJAZZ
-----------------------------
Дуэт Рамана Яраша і Юліі Літвінавай
( аўтэнтычныя фолк-спевы з розных месцаў Беларусі: Віцебшчыны, Палесся...)
======================================
Госьці:
ELEMENTS OF SCI-FI (Бельгія)
http://www.myspace.com/elementsofscifi
http://elementsofscifi.com/
--------------------------
PICHISMO (Летува)
http://www.myspace.com/pichismo
--------------------------
Музыкі з Тахелесу:

Outburst (Germ.)

Ken Mutant (Germ.)
http://www.reverbnation.com/kenmutant

======================================
Завочна!
BUBEN (аўдыё-візуальная інсталяцыя)
http://dach-n.by/uchastniki/fmuzjka/vladislav-buben....
--
SELF-COLLAPSE/47
http://www.myspace.com/selfcollapse47
======================================
Пэрформанс:

Maria Bronnikova (Spain)
-------------------------
“Тэатр Псіхічнае Неўраўнавагі”
http://dach-n.by/uchastniki/eteatr-performans/teatr-...
-------------------------
Марына Барташ
-------------------------
Тэатр “ EYE”
http://about.me/theater-eye
-------------------------
Юрась Барысевіч
http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/Юрась_Барысевіч
------------------------

“Механёры Культуры”
http://dach-n.by/uchastniki/eteatr-performans/mehane...
================

VJ PLAHA
http://dach-n.by/uchastniki/dvideo---kino/vj-plaha.html

VJ HOUND

Літ-мат частка: КАСМІЧНЫ ПШАНІЧНЫ
Гальляш СІН
----------------------------
Фота/жывапіс/відэа/інсталяціі
Алесь Родзін, Валер Вядрэнка , Альфрэд Мікус, Андрэй Лянкевіч, Барысевіч Юрась, Monica Garcia( Mexico),Таня Федарэнка, Насця Чэкан, Аляксей Талстоў, Ірына Якавенка, Сяржук Савіч, Насця Сергіеня, Lubarsky Tanya (Germany),Станіслаў Талкачоў (Україна), Паліна Палынская, Васіль Румянцаў, Уладзімір Банько, Улад Бубен, Алена Ясінская, , ФЕАФАНА, Іна Дабрыдзень,Кірыл
http://www.dach-n.by
http://tacheles.de
mechaner@yandex.by
артхаўс TACHELES oranienburgerstr. 54-56a,
Берлiн
АСТРА -ДАХ-15 "КОЛЫ ВЫЗНАНЬНЯ" ..23-25 верасня, кунстхаўз ТАХЕЛЕС, Берлін.
Нейкая варухня вакол слоў - Космаз, Астралогія, Алхімія Мастацтва,
Зоркі, Гісторыя нашай краіны....
Удзел бяруць шматлікія (!) музыкі, перформеры, мастакі , фатографы з Вялікалітвы (Беларусі) і іншых планет Сонечнай сісітэмы.
Зноў запланавана зменна-часовая экспазіцыя, таму, калі хто мае спрыт й жаданьне дацягнуцца да ..., лістуйце нам.

Прымаем не арыгіналы прац, бо выставачная прастора выходзіць з пад кантролю і ею становяцца сходы й калідоры 6 этажнага будынка. Адчыненныя заўсёды...

mechaner @ gmail.com

www.dach-n.by

ASTRO-DACH-15

Пачынаем рыхтавацца да наступнага АСТРА-ДАХ-15. Пакуль што тэрміны такія - з 20 верасня па 20 кастрычніка. У берлінскім кунстхаусе Тахелес.
Карацей кажучы, ідзем наперад. А там, паглядзім.
Ахвяры Мастацтва афіцыйна спыняюць падрыхтоўку да восеньскага Даха. Тлумачэнні глядзіце, калі ласка, на бычыне фэста.
www.dach-n.by

Tags: